تحلیل راهبردی مسأله حاشیه‌نشینی در ایران: یک مرور نظام‌مند

•   آرشیو : پاییز 1404
•   کد پذیرش : ۲۸۳۳۶
•   موضوع : سایر شاخه ها
• نویسنده/گان : | داود ناصری باوقار
•   زبان : فارسی
•   نوع مقاله : پژوهشی
•   چکیده مقاله به فارسی : هدف این پژوهش، ارایه تحلیل راهبردی و یکپارچه از مسئله حاشیه‌نشینی در ایران با ترکیب نظام‌مند مطالعات پیشین و ارائه چارچوبی تحلیلی مبتنی بر رویکرد پیچیدگی مرکب بوده است. این مطالعه به روش مرور نظام‌مند و با به‌کارگیری راهنمای PRISMA و ارزیابی کیفیت مطالعات با چک‌لیست CASP انجام گرفته است. از میان ۳۱۲ مطالعه شناسایی‌شده، با استفاده از نظر تیم کارشناسی و اعمال معیارهای دقیق، ۳۰ مطالعه با بالاترین کیفیت روش‌شناسی انتخاب و با روش سنتز تفسیری تحلیل شدند. در فرآیند کدگذاری که با نرم‌افزار MAXQDA و نظر صاحب‌نظران همراه بود، عوامل بازبینی، حذف و ادغام شدند که در نهایت منجر به شناسایی ۴ بعد اصلی و ۱۶ عامل مؤثر گردید. همچنین با بهره‌گیری از ماتریس‌های SWOT و QSPM، راهبردهای مدیریت مسائل استخراج شد. یافته‌ها نشان داده است که حاشیه‌نشینی در ایران یک سیستم پیچیده مرکب است که از تعامل پویا، غیرخطی و چندسطحی چهار دسته عامل کلیدی نشأت می‌گیرد: عوامل اقتصادی (شامل فقر ساختاری، نابرابری منطقه‌ای و ناکارآمدی بازار مسکن)، عوامل نهادی-حکمرانی (مانند ضعف برنامه‌ریزی یکپارچه، بوروکراسی و فساد)، عوامل اجتماعی-جمعیتی (از جمله مهاجرت‌های شتابان، طرد اجتماعی و سرمایه اجتماعی ضعیف) و عوامل محیطی-کالبدی (نظیر خشکسالی، تخریب منابع و فقدان زیرساخت‌های اساسی). این تعاملات، منجر به شکل‌گیری «حلقه‌های بازخوردی خودتقویت‌گر» شده است. در پایان، بر اساس تحلیل‌های راهبردی، راهبردهای کلان به ترتیب اولویت عبارت‌اند از: توسعه متوازن منطقه‌ای، اصلاحات نهادی عمیق، توانمندسازی اجتماعی-اقتصادی ساکنین و استقرار حکمرانی یکپارچه شهری. غلبه بر این چالش اساسی مستلزم «تحول پارادایمی» در اندیشه و عمل سیاستی و گذار به سمت «مدیریت راهبردی یکپارچه» است.
•   لیست منابع : [1] پوراحمد، ا.، حاتمی‌نژاد، ح.، و زنگانه، ا. (۱۴۰۰). تحلیل فضایی سکونتگاه‌های غیررسمی و نقش آن در نابرابری‌های شهری (مطالعه موردی: کلانشهر تهران). مطالعات شهری ایران، ۱۱(۴۱)، ۱-۲۰.
  [2] پوراحمد، ا.، زنجانی، ح.، و شکوئی، ح. (۱۴۰۲). شهرنشینی شتابان و پیامدهای فضایی-اجتماعی آن در ایران. انتشارات دانشگاه تهران.
  [3] رفیعیان، م.، عسگری، ع.، و تولایی، س. (۱۴۰۰). تبیین مدل حکمروایی خوب شهری در مدیریت سکونتگاه‌های غیررسمی (مورد مطالعه: محله خاک سفید تهران). دوفصلنامه مدیریت شهری و روستایی، ۵(۱۵)، ۲۵-۴۸.
  [4] سعیدی رضوانی، ن.، علیزاده، ک.، و عزیزی، م. (۱۴۰۱). مروری بر رویکردهای مطالعه موردی در پژوهش‌های سکونتگاه‌های غیررسمی در ایران، پژوهش برنامه ریزی شهری و جغرافیا، 9(1)، ۷۸-۹۵.
  [5] کاظمی‌پور، ش.، رضایی، ع.، و پوراحمد، ا. (۱۴۰۲). چالش چارچوب‌های تحلیلی یکپارچه در مواجهه با سکونتگاه‌های غیررسمی در ایران. مطالعات توسعه و برنامه ریزی شهری، ۱۲(4)، ۴۵-۶۲.
  [6] مرکز آمار ایران. (۱۴۰۲). نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۴۰۰. نویسنده.
  [7] مهدوی، س.، حیدری، چ.، و خادمی، ا. (۱۴۰۲). ارزیابی پیامدهای اجتماعی سیاست‌های تخریب و اسکان مجدد در سکونتگاه‌های غیررسمی ایران. مطالعات مسکن و محیط ساخت، ۱۵(3)، ۲۰۱-۲۲۰.
  
  [8] Batty, M. (2022). The new science of cities. MIT Press.
  [9] Castells, M. (1977). The urban question: A Marxist approach. Edward Arnold.
  [10] David, F. R. (2011). Strategic management: Concepts and cases. Prentice Hall.
  [11] David, M. E., David, F. R., & David, F. R. (2020). The quantitative strategic planning matrix. Journal of Strategic Marketing, 28(3), 199-187.
  [12] Davis, M. (2006). Planet of slums. Verso.
  [13] De Haas, H. (2021). A theory of migration: The aspirations-capabilities framework. Comparative Migration Studies, 9(1), 35-1. https://doi.org/10,1186/s4-00210-020-40878.
  [14] De Soto, H. (2000). The mystery of capital: Why capitalism triumphs in the West and fails everywhere else. Basic Books.
  [15] Harvey, D. (2008). The right to the city. New Left Review, 53, 23-40.
  [16] Lewis, O. (1959). Five families: Mexican case studies in the culture of poverty. Basic Books.
  [17] Meadows, D. H. (2008). Thinking in systems: A primer. Chelsea Green Publishing.
  [18] Roy, A. (2005). Urban informality: Toward an epistemology of planning. Journal of the American Planning Association, 71(2), 158-147. doi.org/01944360508976689/10,1080
  [19] UN-Habitat. (2015). Habitat III issue papers: 22 – Informal settlements. United Nations.
  [20] UN-Habitat. (2022). Addressing informal settlements as complex adaptive systems: A new urban agenda. United Nations Human Settlements Programme.
  [21] World Bank. (2023). Upgrading informal settlements: Global experiences and lessons learned. The World Bank Group.
  [22] Zahedi, R., & Mohammadi, J. (2021). Analyzing the institutional barriers to the sustainable regeneration of informal settlements in Iran: A focus on the city of Karaj. Cities, 118,103362. doi.org/10.1016/j.cities.2021. 103362.
•   کلمات کلیدی به فارسی : حاشیه‌نشینی، مرور نظام‌مند، تحلیل راهبردی، پیچیدگی مرکب، سیاست‌گذاری شهری، ایران.
•   چکیده مقاله به انگلیسی : This research aims to provide a strategic and integrated analysis of the complex phenomenon of marginalization in Iran by systematically synthesizing previous studies and presenting an analytical framework based on the complex adaptive systems approach. The study was conducted using the systematic review method, employing the PRISMA guideline and assessing study quality with the CASP checklist. Out of 312 identified studies, and through expert team consultation and the application of stringent criteria, 30 studies with the highest methodological quality were selected and analyzed using interpretive synthesis. During the coding process, facilitated by MAXQDA software and expert input, factors were reviewed, eliminated, and merged, ultimately leading to the identification of 4 main dimensions and 16 effective factors. Furthermore, utilizing SWOT and QSPM matrices, strategies for managing the issues were extracted.
  The findings revealed that marginalization in Iran constitutes a "complex adaptive system" arising from the dynamic, non-linear, and multi-level interaction of four key categories of factors: economic factors (including structural poverty, regional inequality, and housing market inefficiency), institutional-governance factors (such as weak integrated planning, bureaucracy, and corruption), socio-demographic factors (including rapid migration, social exclusion, and weak social capital), and environmental-physical factors (e.g., drought, resource degradation, and lack of basic infrastructure). These interactions lead to the formation of "self-reinforcing feedback loops."
  Finally, based on strategic analyses, the macro-strategies in order of priority are: balanced regional development, profound institutional reforms, socio-economic empowerment of residents, and the establishment of integrated urban governance. Overcoming this fundamental challenge necessitates a "paradigm shift" in policy thinking and practice, and a transition towards "integrated strategic management."
•   کلمات کلیدی به انگلیسی : Marginalization, Systematic Review, Strategic Analysis, Complex Adaptive Systems, Urban Policy, Iran
•  صفحات : 74-90
•   دانلود فایل ( 805.91 KB )